Kleine knotswesp vr. Sapygina decemguttatam, Foto Pieter van Breugel

In Nederland leven nogal wat solitaire bijen. Sommige van die einzelgängsters, zoals tronkenbijen, ranonkelbijen en rosse metselbijen, maken hun nestje in een gat in dood hout. In een door keverlarven geknaagde gang, bijvoorbeeld. Rottend hout en grote kevers zijn zeldzaam in ons opgeruimde land. Daarom verkopen natuurorganisaties doorzeefde houtblokken. Niet helemaal doorzeefd, een bijenhol heeft één opening.

Zoals vogelnestkasten vaak door onbedoelde soorten worden bezet, blijken bijenblokken niet alleen bijen, maar ook wespen aan te trekken, die op bijenbroed parasiteren. Nu zijn die koekoekswespen ook zeldzaam, dus dat is een mooi neveneffect.

Een derde van de tronkenbijennesten blijkt geparasiteerd te zijn, aldus Huib Koel van de online bijengids www.wildebijen.nl. Tronkenbijen zijn kleine, zwarte bijtjes. Op hun gezicht dragen ze grijze stoppels. De vrouwtjes zijn aan hun achterlijf geel van onderen. Daar groeien hun verzamelharen om stuifmeel mee te vervoeren. Het stuifmeel vangen ze op als ze met hun achterlijf een bloem bekloppen.

Tronkenbijen nestelen in gaten in hout, maar ook in holle rietstengels. Ze leggen maar een stuk of acht eitjes en leven slechts een maand. Ze leven van gele composieten. Jakobskruiskruid is favoriet.

Tronkenbijtjes zijn het voorkeursdoelwit van kleine knotswespen. Deze zwarte wespjes met witte vlekjes zijn nog geen centimeter lang. Ze hebben een slank, op een tube lijkend lichaam. De mannetjes van knotswespen hebben knotsvormige antennes. Kleine knotswespen komen nog maar sinds 1950 in Nederland voor, maar rukken op vanuit het zuiden. Een knotswesp kan langdurig bij de ingang van een tronkenbijennest posten, wachtend op een kans haar ei kwijt te raken. De wespenlarve eet de bijenlarven op. Wees dus niet verbaasd als er volgend jaar uit uw bijenblok geen bijen vliegen.

Houtkap Schiphorst, Foto Koos Dijksterhuis

In landgoed Dickninge bij Meppel liggen de woudreuzen in stukken opgestapeld tot muren langs het pad. Het gezaagde hout ruikt vers. We lopen een ronde door het landgoed. Uitzicht op de Reest, uitzicht op het landhuis met de ooievaars op hun horst. Majestueuze beuken, er staan nog tientallen overeind, torenen uit tapijten van stinzenplanten

Veel takken zijn bovenop de tapijten gedreund, stinzenplanten verpletterend. Het ziet er niet bepaald netjes uit. Nou is natuur niet netjes, maar als er zoveel bomen gekapt zijn, is dat vast niet om van het in Engelse stijl door landschapsarchitect Roodbaard aangelegde landgoed een chaos te maken. De Engelse stijl moest vast nog even hersteld worden, voor de zomer. Engelse stijl herstellen betekent zichtlijnen heropenen. Kappen, zagen, rooien, terwijl de vogels het broeden al volop in hun kop hebben. Zou Roodbaard zich niet omdraaien in zijn graf?

Volgens een oud grapje wordt natuur saai, als de bomen afgezaagd zijn. Maar landgoederen zijn cultuurlandschappen, waaraan onderhoud gepleegd wordt. Natuurmonumenten gaat ook diverse landgoederen opknappen. Beuken rooien, dode bomen kappen. Ik houd mijn hart vast, maar Natuurmonumenten weet hopelijk hoe je houthakt met behoud van natuur.

In landgoed Nienoord te Leek is de kap van tientalllen beuken uitgesteld na protest. De bomen zouden hol en ziek zijn en een gevaar voor de mens. Mij lijkt de mens een groter gevaar voor de natuur dan andersom.  Holle en zieke bomen zijn heerlijk voor eekhoorns, vleermuizen, boommarters en holenbroeders. Uilen, kauwen, spreeuwen, spechten, mezen, vliegenvangers en holenduiven bijvoorbeeld. Dood hout doet kevers en hun larven, zwammen en hun vlokken, varens en schimmels leven. In Nienoord groeit de zeer zeldzame avondroodstekelzwam.

Gehoornde klaverzuring, Foto Koos Dijksterhuis

Goed, we waren dus in Spanje. We huurden een huis met gazon. Het leek althans een gazon. Hier en daar hield een grasspriet het vol, maar verder bestond het groene veldje uit een mengelmoes van kleine akkeronkruidjes. Rode bloempjes van guichelheil, blauwe van veldereprijs, gele van kleine klaver en gehoornde klaverzuring. Piepkleine, maar prachtige bloempjes allemaal. Veel mooier dan een strak, bemest gazon met louter gras. En niet minder functioneel, het zit zelfs iets steviger en je hoeft minder vaak te maaien en sproeien. En er is wat te zien. De bloemen zelf, maar ook wat ze op bezoek krijgen.

In de ochtend en tegen de avond dwarrelden micro-vlindertjes langs de bloempjes, soms uitgedost met centimeterlange antennes: langsprietmotten. Prachtig zijn die. Een geel lieveheersbeestje, een bijtje, een parelmoervlinder. Er waaide een mini-rupsje aan, het landde op mijn boek. Het was een behaard larfje van vier millimeter lang, hooguit een halve dik. Ik weet niet waar dit larfje zich ooit in zal verpoppen, als het daartoe de kans krijgt. Toepasselijk genoeg koos het als landingsbaan een passage over larven in het boek, dat verder over roofvogels gaat.

Klaverzuring heeft klaver-achtige blaadjes. Maar het is klaver noch zuring. In Nederland groeit witte klaverzuring in vochtig loofbos op leeftijd. In steden kan tussen de stoeptegels en straatstenen een uit het zuiden oprukkende klaverzuring in pollen opkomen. Ook met gele bloemen, net als de gehoornde klaverzuring in het Spaanse gazon, maar iets groter en met roestvlekken op het blad.

Gehoornde klaverzuring verovert ons land ook vanuit het zuiden. Hopelijk wordt ook guichelheil ooit weer algemeen in Nederland. Ik overwoog een polletje mee te nemen, maar deed het niet.

Europese kanarie op antenne, Foto Koos Dijksterhuis

Begin mei waren we in Spanje. Je moet het begin mei wel heel bont maken als je in Spanje geen bijzondere vogels ziet.

Wij maakten het heel bont.

Ik zag in de verte een hop. Verder waren Europese kanaries de bijzonderste vogels. Europese kanaries komen voor in Zuid-Limburg en de rest van Zuid-, Midden- en Oost-Europa. Ze zingen een heggemus-achtig lied: hoog, snel, ritselend zilverpapier. Ze zitten net als heggemussen bovenin een naaldboom te zingen. Bij ons bijvoorbeeld in een fijnspar, in Spanje in een ceder. Verder reikt de overeenkomst met heggemussen niet. Heggemussen eten insecten, ze hebben iets winterkoning-achtigs. Europese kanaries eten zaden en hebben iets vink-achtigs. Ze zijn een variant op onze groenling. Ik hoorde en zag een Europese kanarie op een antenne zitten; pal in het zicht, pal in de zon.

De zon scheen in Spanje uitbundiger dan in Nederland. Gelukkig maar, een beetje leedvermaak is mij niet vreemd. Toen het warmer werd, verschenen er koninginnepages en een grote, zwarte hommel. De citroen- en sinaasappelbomen bloeiden en droegen vrucht. Er bloeiden zeewinde, grote leeuwenbek, boslathyrus en wikke-achtige bloempjes met helmbloem-achtig blad. Het bleken rankende duivekervels te zijn, toch niet helemaal voor niets mijn plantenboek meegezeuld. Over muren hingen ijsplanten en middagbloemen, uitbundig bloeidende vetplanten die ooit uit Zuid-Afrika zijn gehaald.

Hagedissen schoten weg voor onze voeten, in spleten tussen de stenen, waar straatkatten ze weer uit probeerden te vissen. Die katten hadden ook oog voor de tortels, mezen, vinken, spreeuwen en eksters. Ik ben gek op tortels, mezen, vinken, spreeuwen en eksters, maar had begin mei in Spanje exotischer vogels verwacht.

Maar die zagen we niet, we maakten het bont.

Pinksterbloemen in de berm, Foto Koos Dijksterhuis

Ondanks de vrij lage temperatuur barst de lente los. Begin mei zat ik een weekje in het buitenland, en na thuiskomst viel me op hoe groen alles geworden is. Beuken, berken, eiken en populieren botten uit, kastanjes beginnen te bloeien. Vlinders, libellen, bijen; van alles zoemt en fladdert, al vliegt het niet in grote aantallen. Dat gebeurt pas als het warmer wordt. Vooral op beschutte, zonnige plekken tussen bosjes en heggen kan de hoeveelheid insecten exploderen.

Sommige weiden en bermen zien nog geel van de paardebloemen, al pluizen ze al flink. Boterbloemen nemen het gele stokje over. Fluitekruid bloeit overal, maar sommige bermen zien nog lila van de pinksterbloemen. Misschien dwarrelt er een oranjetipje overheen. Oranjetipjes zijn kleine koolwitjes waarvan de mannen oranje voorvleugels hebben. Hier en daar wuift een vergeten grasveldje met vossenstaarten en andere bloeiende grassen in de wind. Zo’n in de wind golvend grasveld ziet eruit als een warme, zachte vacht.

Van de week merkte ik tegen een landbouw-adviseur op, dat ik het maar lastig te begrijpen vond dat verstandige wezens als mensen hun kleur- en luisterrijke leefomgeving met grutto’s en leeuweriken, klaprozen en orchideeën moedwillig veranderden in een bloemloze en vogelvrije vlakte. Hij glimlachte vertederd en neerbuigend tegelijk. Ik had gelijk, maar was nochtans een naïeve, nostalgische dromer. Want hoe uitgekleder het landschap, hoe meer eraan verdiend wordt. En het kan altijd meer. Wie twee Mercedessen heeft, wil een derde.

Over weidevogels gesproken, in de Natuurmonumentjes ten oosten van Groningen scharrelen kievitkuikens. Jonge eendjes, jonge gansjes, jonge fuutjes en jonge meerkoetjes dobberen op de vijvers. En nog steeds vliegen trekvogels uit Afrika binnen: tuinfluiters, koekoeken, wielewalen, zomertortels, boomvalken.

Krentenbomen bosrand Hoge Veluwe, Foto Koos Dijksterhuis

We moeten op de Veluwe zijn en overnachten vlakbij Otterlo. ’s Morgens wekken ons merels, vinken, een ekster en een spreeuw. Spreeuwen worden schaars in het bos, een zingende spreeuw is een meevaller. De ekster is dat eveneens, eksters worden ook schaars in het bos. Er hobbelt een eekhoorn langs het raam. Eekhoorns halen zeker zo gewiekst vogelnestjes uit als eksters, maar eekhoorns wordt dat niet kwalijk genomen. Eekhoorns vinden we lief, eksters niet. De natuur is wreed en de mens meet met vele maten.

Nu we er toch zijn, bezoeken we tegen betaling de Hoge Veluwe. Hoewel het een weekdag is, en nog vroeg, rijden er zoveel auto’s rond, dat we snel een paadje naar een rustig deel inslaan. Rustige delen blijken lastig te vinden, telkens stuiten we op weggetjes met auto’s en fietspaden met fietsers. Bij Kröller Müller staan de touringcars in het gelid. Wat een drukte!

De mensen zien er niet opvallend rijk uit. Het argument tegen entree heffen voor natuurgebieden is steevast dat natuur er elitair van wordt, alleen voor rijken. Maar evenmin als de 32 tot 69 euro entree voor de Efteling blijkt de 8,20 of 16,40 euro voor de Hoge Veluwe een belemmering voor gewone mensen. Integendeel: entree heffen lijkt als een magneet te werken. De Hoge Veluwe trekt veel meer bezoekers dan de gratis bossen en heiden eromheen.

We lopen over een zandverstuiving. Dan steken we een graslandje over met een zoom van bloeiende krentenboompjes. Prachtig! Daarachter dringen we het bos in. Eindelijk geen mens meer. We horen en zien vinken, boomklevers, boompiepers. Een hinde springt weg, tussen vogelkersen spiegelen haar witte billen het zonlicht.

Lepelaars op nest Haarlem, Foto Koos Dijksterhuis

Wie per auto of trein Haarlem nadert of verlaat, kan uit het raam een lepelaarkolonie zien. Schuin achter de bezinepomp van Total aan de Amsterdamsevaart zijn de grote, witte vogels te zien. Ze staan op hun nesten in de bomen. Daar zijn ze veilig voor vossen, hoewel die soms verrassend handig boompje klimmen. Katten ook, maar zoveel katten zijn daar niet en ze schrikken bovendien terug voor de bramen en de nattigheid op de grond. Het lepelaarbosje groeit aan de over van de Liede.

Ook op de fiets kun je erlangs rijden, over de Robertus Nurksweg, de ventweg. Tien jaar geleden werden er voor het eerst lepelaars gezien in het bosje langs de Liede, ver van de bekende broedgebieden. Ook in 2003 waren ze er. In 2004 werden ze voor het eerst betrapt op nestelen. Er waren drie nesten die drie jonge lepelaars voortbrachten. Het jaar daarop was het succes per nest verdubbeld: uit vier nesten vlogen acht of misschien negen jongen. Dit werd bijgehouden door de Haarlemmer vogelaar Dirk Tanger. Het aantal lepelaarparen bleef groeien, nu zijn er 23 nesten en ziet het bosje wit van de lepelaars en hun kuikens.

Meestal broeden lepelaars op de grond. Daar zijn de eieren en kuikens een makkelijke prooi voor vossen en andere eierzoekers. Vandaar dat ze de laatste tientallen jaren van de oude kolonies op de wal verhuisden naar nieuwe kolonies op de Waddeneilanden. Daar broeden ze op de grond; er zijn geen vossen, ze broeden er op afgelegen, rustige plekken.

Bij Haarlem hebben lepelaars het boombroeden ontdekt. Ze kraken er oude reigernesten. En dat doen ze op een extreem onrustige, drukke plek.

Koolmees met hondenhaar, Foto Jeanette Essink

Een merel zingt op zijn vaste stek in de kersenboom. Hij zingt typisch merelig, op drie fluittonen na: ‘tjuu, tjuu, tjuu.’ Ze lijken op de zang van een goudvink. Ik hoor andere merels nooit ‘tjuu, tjuu, tjuu’ zingen. Ik heb nog nooit gehoord van merels die goudvinken nadoen. Ik heb hier jaren geleden goudvinken gezien, maar sindsdien niet meer.

De merel zingt al minder vaak, hij heeft het druk met een nest. Zijn vrouw vliegt heen en weer: heen met lege, weer met volle snavel. Grassprieten, twijgjes, een verdord platanenblad van afgelopen herfst.

De kauwen vervoeren grote plukken mos naar hun nest in aanbouw in de dakgoot. Ze voeren ook flarden steenwol aan, ergens wordt zeker een huis verbouwd. Ze laten plukjes vallen, die de huismussen afvoeren. Die mussen hippen rond met sprietjes en donsveren. Ik zag een alerte huismus op gemorste graankorrels. Hij pikte geen graantje mee, het ging hem om de houtduif. Toen die even zijn vleugels strekte, schoot mus toe en gapte een zacht duivenokselveertje. Zakkenroller!

Jeanette Essink borstelt haar harige hond regelmatig. Het hondenhaar hangt ze op in de tuin. De mezen staan ervoor in de rij! Je moet als pasgeboren kuiken niet verstrikt raken in een haar. Maar daar beschermt een voering van mos tegen.

De kapster vertelt over een klant, van wie ze het geknipte haar niet mag weggooien. ‘Die gooit het in de tuin voor de vogels.’

Hé, daar zingt een merel. Niet mijn stamgast in de kers. Deze zingt geen ‘tjuu, tjuu, tjuu’. Wel voegt hij binnensmondse klanken toe. Typisch spreeuw. Ik kijk en ja hoor, in de kers zingt een spreeuw een merellied.

Grijze zeehond, Foto Koos Dijksterhuis

Bij Ecomare, het bezoekerscentrum op Texel, zwemmen zeehonden in bassins. Niet dat Ecormare alleen zielige zeehonden opvangt. Er zijn duizenden zeehonden, waarvan een deel zielig is. Hoe meer zeehonden, des te meer zielige. Ecomare zou zwembaden van olympische afmetingen moeten bouwen voor al die zielige zeehonden.

In Pieterburen zijn ze, of beter: is ze er duidelijk over. Zielige zeehonden moet je opvangen, punt. Ik snap dat wel. Ik hoef maar een paar minuten naar een zeehond te kijken, of ik ben verliefd. De zeehonden bij Ecomare zwemmen onmiddellijk naar me toe, ze duwen hun neus tegen het glas waar ik mijn vinger houd. Ze gaan op hun achterste vinnen op de bodem staan en reikhalzen met hun kop boven water om maar niets te missen van wat ik op het droge doe.

Met besnorde snoet en grote, vochtige ogen kijkt een zeehond me aan. Ik aai hem niet, want zeehonden bijten. De grijze zeehonden zien er minder knuffelbaar uit, met die spitse snuit en dat rechte voorhoofd. Ze zijn een stuk groter en de grijze zeehond is bruiner dan de gewone zeehond, die grijzer is.

Een dierverzorgster vertelt dat de grijze minder bijten dan de gewone. Ik kijk naar twee grijze zeehonden in hun zwembad. Ze neuzen samen. Ik blijf kijken en die ene wordt er verlegen van. Hij kijkt me schuchter aan, zoals een hond kan kijken, die een uitbrander verwacht. Zie foto.

Wie een huiler op het strand vindt, laat zo’n stumper niet graag liggen. Daarvoor is bescheiden opvang best nuttig. Maar om nou overal vandaan zielige zeehonden aan te voeren… Mag een dier niet rustig sterven?

Renkumse Beek, Foto Koos Dijksterhuis

Wat in Nederland nooit gebeurt, gebeurde bij Renkum. Een bedrijventerreintje is opgedoekt voor natuur. Het versperde de doorgang van het Renkumse beekdal op de Veluwe naar de uiterwaarden van de Rijn. De bedrijven zijn weg, maar de natuur is nog niet terug. De grond is zo vervuild, dat de schoonmaak nog wel even duurt.

Maar het dal wordt niet meer ontwaterd, het wordt vochtiger en de eerste dotterbloemen kwamen dit jaar in bloei. Het meeste beekwater stroomt trouwens door opgeleide sprengen naast het beekdal. Opgeleide sprengen zijn eeuwenoude, gegraven beddingen, waarin het water hoog blijft, om dan te vallen en een molen aan te drijven.

Het water in de opgeleide sprengen is helder, kalkrijk kwelwater. Het voedt bijzondere bloemen. We lopen mee met natuurgids Henk Huizing van Staatsbosbeheer. Hij weet alles van de cultuurhistorie en natuur hier. Paddestoelen, planten, vogels, insecten; niets is hem te dol. Hij wijst onbevlekte gele dovenetels aan, de oorspronkelijke wilde dovenetels dus, niet die verwilderde tuinplanten met witte bladvlekken. Hij wijst op witte waterkers, scherpe boterbloem en zelfs op het zeldzame bosbeekplantje goudveil. Boven het dal cirkelt een buizerd, langs het pad fladdert een oranjetipje en over een verrotte boomstronk scharrelt een rosse woelmuis. Henk vertelt niet alleen over natuur en cultuur, maar kent ook allerlei sterke verhalen en mythen eromheen.

Het beekdal is nog wel door een autoweg van de Rijn gescheiden. Een weg opdoeken is in Nederland onmogelijk. Geld voor passages is er niet. Wel voor een lange vlonderbrug voor wandelaars, die ligt er al. We lopen erover en zijn rond. Henk haalt kersensap en groentechips te voorschijn. Vergezeld van spechten en boomklevers maken we die soldaat.